Шрифт:
– Албатта шундай иламиз.
– Муаммолар беисоб бўлган бу оламда иладиган ишлар жуда кўп.
* * *
Кутилмаганда Шомастбийнинг вафот илиши Шорухон учун оир жудолик бўлди. Икки хил исм билан аталадиган (Шомастбий ва Ашурбек) хоннинг отаси хал ичида жуда катта нуфузга эга эди. Табиатан хушчача, жисмонан солом бўлган бу инсон чуур мулоазали, ўзини тўри бошара оладиган, кишиларни ўзига тобе ила оладиган кучга эга бўлиб, барча абиладошларининг ишончига кириб, мерини озона олган. Барча ишларда ўли Шорухоннинг маслаатдоши бўлиб, хонликни барпо илишда жуда катта шижоат кўрсата олган. Хонлик эндигина оёа тура бошлаган чода у дунёдан кўз юмди. Ўз илтимосига кўра уни «Чомочбува» абристонига дафн илишди. У ўзининг унча узо бўлмаган умрини эл-юрт учун сарфлаб, кишилар албида яхши хотира олдирди.
Шорухон отасининг насиатларига риоя илган олда салтанатни бошара бошлади. Отаси каби кишиларнинг мерига кириш билан биргаликда яхшигина сиёсат олиб борди. Шар томондаги ўшнилари бўлган ириз ва ипчоларни ўз томонига одириб, мустакам иттифо тузишга муваффа бўлди. Хонликнинг удудлари йилдан-йилга кенгайиб борар, ихтиёридаги мунтазам ўшиннинг сони ошар эди, хонликнинг бешинчи йилида ўон хоннинг ихтиёрида ўттиз минг кишилик жанговор ўшин мавжуд бўлиб, ўшин нафаат сон балки сифат жиатидан ам намунали эди. Теварак-атрофдаги давлатларнинг эътиборини ўзига торта олган эди. Хонликнинг гўдаклик чоида жиддийро бир чора топа олмаган Бухоро Амири энди атти хавотирга туша бошлади. Агарда шундай кетиш давом этаверса ўон хонлиги чинакам раибга айланиши муаррар. Бунинг устига Амирнинг жосуслик тизими номаълум сабабларга кўра кетма-кет малубиятга учрамода. Бир томондан Хива хонлиги хавф солса иккинчи томондан кенгайиб бораётган ўон хонлиги хавф солар эди. Жиддий чоралар кўрилмаса яна кўпгина вилоятларнинг ўлдан кетиш этимоли йў эмас.
* * *
Эшик оаси хоннинг абулига наманганлик шайх Мулла Бозор Охунд келиб, киришга ижозат сўраётганини хабар илди.
– Таклиф илинг, – деди Шорухон. – Ул зот учун эшигимиз доим очи.
– Ассалому алайкум хон азратлари, – деди шайх таъзим айлаб.
– Даргоимизга хуш келибдилар, азрат, – деди Шорухон алоида илтифот кўрстаиш учун ўрнидан туриб шайхга пешвоз чиар экан. – Биз томонларга андай шамол учирди.
– Ўз ихтиёримиз билан келдик, жанобларига бир илтимос илмочи эдик.
– Ўзлари саломатмилар, али Наманган бизлардан хафа эмасми?
– Сизга сиатлик тилаб барчамиз дуодамиз, юртимиз тинчлигини яратгандан кеча-ю кундуз сўраш билан бандмиз.
– Саломат бўлсинлар.
– азрати олийлари, катта кўламда урилиш илаётганларидан хабардормиз, хизмат илувчиларингиз ичида бизнинг анчагина муридларимиз ам бор экан.
– а, албатта. Уларнинг кўпчилиги унарманд усталар.
– Ўша муридларимизни бизнинг ихтиёримизга берсалар деган масад билан келганмиз.
– Афсус, бу илтимосларини бажара олмаймиз.
– Бажармасалар бўлмас, – шайх овоини солиб, тунд иёфага кирди.
– Нима учун?
– Биз дини исломнинг равнаи учун хизмат илишимиз лозим.
– Улар эл-юрт осойишталиги учун менат илишмода, бу дини исломга зидми?
– Шу чоача менинг илтимосимга бирорта укмрон эътироз илмаган эди.
– Илтимосингиз юрт манфаати учун зарарли, шунинг учун биз рухсат бермаймиз.
– Аттанг, яхши иш бўлмади, бизнинг ранжиб олишимиз худога хуш келмас.
– Шайх жаноблари худога нималар хуш келишини билмайдиганга ўхшайдилар, барчамизнинг эзгу масадимиз юртга фидоийлик холос, сизнинг ниятингиз артофингизга муридлар тўплаш холос. Энди жавоб айланг, ай биримизнинг ниятимиз эзгуликка яин.
– Мен ўз фикримдан асло айтмайман.
– Яхшиям сизнинг бахтингизга мен ўзимни бошара оламан, акс олда хонларнинг жалини ўзаш анаа бўлишини кўрсатиб ўяр эдим. Энди жўнанг, акс олда ўзингизга жабр иласиз.
Хондан рад жавобини олган шайх Мулла Охунд жалини боса олмай, оровултепа деган ишлодаги бир муридининг уйига кириб борди. Деворга Шорухон тасвирини чизиб, бир нарсаларни узундан узо пичирлаб суратга арата камондан ў уза бошлади. Яна аллаандай баир-чаирлар илиб ниоят чарчаб ўтириб олди. Хонадон эгасини чаириб Шорухон тез кунларда вафот этишини айтиб, зудлик билан ўз юртига жўнаб кетди.
Бу хабарни хонга етказишганида у жилмайиб ўя олди:
– Менинг жонимни Азроил Оллонинг амри билан олишини Мулла Охунд билмасмикин?
Бу воеа одамлар ичида ар хил шов-шувлар ва уйдирмалар пайдо бўлишига сабаб бўлди. Авлиёликни даъво илган Мулла Бозор Охунд хон аида аллаандай бўлмаур гаплар таратиб, унга ойибдан ўлим тиларди. Муридлари билан тил бириктириб оддий кишиларни ишонтиришга эришар эдилар.
Кам гапириб, диат билан тинглаш Шорубийнинг гўзал фазилатларидан бири эди. У бировнинг гапини бўлмас, танбе ам бермас ва албатта ўз фикрини жуда равон ва тушунарли илиб ифодаларди. Ваъзхонлик илиш ва насиат сўзларини айтишдан ўзини тияр эди. У уч ўил (Абдураимбек, Абдулкаримбек, Шодибек) кўрган бўлиб, гоо улар билан субатлашар, азил-мутойибалар илиб эркалар, сова-салом билан сийлаб увонтирар эди. Бугун ўзининг ар ачонги одатини тарк этиб, юрагида тугиб юрган фикрларини айтишга азм илган эди.
– Ўилларим, вати-соати келиб сизлардан бирингиз хон бўласиз, – деди у бироз маъюс иёфада. – Этимол бирин-кетин уччалангизга ам бу олий мансаб насиб илар. Лекин тахтга ўтириш бирваракай икки кишига насиб илмайди. айси бирингиз хон бўлсангиз, олганларингиз хоннинг оалари бўласизлар, бу ам катта бахт, увончли аёт кечириш имкониятидир. Асло бир-бирларингга душманлик илманглар. Акс олда бегоналар ўлида алок бўласизлар. Юрт ожизланиб олмаслиги учун тахт соиби удратли шахс бўлиб, даъвогарлардан кўп жиатдан устун бўлиши, ўз оалари билан бўлган зиддиятни ал билан адолатли ал ила олиши керак. Энди укмрон андай бўлиши лозим, андай сифатларга эга бўлиши кераклиги аида ўз фикрларимни айтиб ўймочиман.